Tadeusz Kubalski i Kazimiera Starzycka-Kubalska w Kaliszu

 Wystawa z okazji 50. Kaliskich Spotkań Teatralnych i 210 lat istnienia kaliskiej sceny

maj - grudzień 2010

 TWÓRCA KALISKICH SPOTKAŃ TEATRALNYCH

Tadeusz Kubalski (1903-1963)

         Stał się w tym mieście legendą. Mówiąc o kaliskim teatrze, obok Wojciecha Bogusławskiego wymienia się przede wszystkim Tadeusza Kubalskiego. Na czym polegała niezwykłość jego dokonań? Czym zapisał się w pamięci kaliszan?

         Przyjechał do Kalisza jesienią 1957, by objąć dyrekcję tutejszego teatru. Siedem lat spędzonych w tym mieście okazało się czasem spełnienia artystycznego i zawodowego, także czasem szczęścia osobistego. Choć w młodości obrał inną drogę, wydarzenia wojenne sprawiły, że jego przeznaczeniem okazał się teatr.

         Przed wojną studiował na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej, następnie pracował jako urzędnik państwowy i zawodowo nie zetknął się z teatrem. 24 sierpnia 1939 jako porucznik rezerwy dostał przydział do 1. Dywizjonu Artylerii Konnej im. gen. Józefa Bema. Po kampanii wrześniowej trafił do obozu dla oficerów polskich - Oflag VII A - w Murnau (Bawaria), gdzie pozostawał do 1945. Dopiero w oflagu uczestniczył w pracach tamtejszego teatru amatorskiego, w którym objawił się jego talent aktorski i reżyserski. Teatr obozowy w Murnau prowadził bardzo aktywną działalność, choć w grupie 160 oficerów (1944) zaangażowanych w przygotowywanie przedstawień i organizację występów nie było ani jednego zawodowego aktora czy reżysera¹. W latach 1939-1944 w teatrze obozowym wystawiono 53 sztuki; Kubalski wyreżyserował siedem przedstawień (m.in. Judasza z Kariothu i Fedrę), a jako aktor wystąpił w dwudziestu siedmiu rolach. W październiku 1944 do oflagu w Murnau trafił Leon Schiller, który po wojnie wspierał starania Kubalskiego o uzyskanie dokumentów poświadczających jego kwalifikacje zawodowe w teatrze. Lata spędzone w obozie przesądziły o jego dalszej drodze, tu zawiązały się przyjaźnie (między innymi z Czesławem Szpakowiczem), którym był wierny do końca życia.

         Po powrocie do kraju, w 1947, zdał eksternistyczny egzamin aktorski. W latach 1948-1951 występował w Teatrze Powszechnym w Warszawie, a w sezonie 1951/1952 - już jako student wydziału reżyserii PWST - zdobywał doświadczenie, asystując Bronisławowi Dąbrowskiemu i Januszowi Warmińskiemu w stołecznym Teatrze Polskim. Od 1954 związał się jako aktor i reżyser z Teatrem im. Stefana Żeromskiego w Kielcach, którym kierowali wówczas Irena i Tadeusz Byrscy. W kieleckim teatrze poznał Kaję Starzycką, wierną towarzyszkę życia i strażniczkę pamięci o nim.

         Przyjechawszy do Kalisza, zaczął poznawać to miasto. Urzekło go, dostrzegł w nim „polską Wenecję"... Zachwycił go teatr, którego fotografię - jak najbliższej osoby - nosił w portfelu. Wystawił tu najpierw Heddę Gabler Ibsena i Gdzie diabeł nie może Niewiarowicza, ale jako właściwą inaugurację swojej dyrekcji traktował Kupca weneckiego Shakespeare'a. Kaja Starzycka uważała, że Kubalski „dlatego zgodził się zostać dyrektorem teatru, bo chciał wystawić Kupca weneckiego, a wtedy żaden dyrektor na to by się nie zgodził. Powiedział mi wówczas - wspominała Starzycka - że weźmie dyrekcję w Kaliszu na próbę i tylko na rok. Mówił: «Wystawię Kupca weneckiego, a potem sobie pójdziemy gdziekolwiek!»"². Po premierze recenzenci zwracali uwagę, że teatr kaliski sięgnął po sztukę, która „znajduje się dziś niemal na indeksie, wśród powszechnego i krzywdzącego milczenia"³. Dla Kubalskiego była to ważna inscenizacja, pamiętał ją z Murnau i w podobnym kształcie, we współpracy z Szpakowiczem, wystawił w Kaliszu.

         W Teatrze im. Wojciecha Bogusławskiego wyreżyserował w sumie około dwudziestu przedstawień, między innymi Rosmersholm Ibsena (1959), Freuda teorię snów Cwojdzińskiego (1960), Maskaradę Lermontowa (1960), Fantazego Słowackiego (1961), Wesele Wyspiańskiego (1962), Wujaszka Wanię Czechowa (1962) i Żołnierza królowej Madagaskaru Tuwima (1963). Jako aktor swoje role sceniczne wybierał starannie, zagrał Szajloka w Kupcu weneckim, Duglasa w Marii Stuart, Brendela w Rosmersholmie, Kazarina w Maskaradzie, Klaudiusza w Hamlecie w reż. Byrskiego i in. Był aktorem posiadającym powab sceniczny - wysoki, o atrakcyjnej powierzchowności, wyrazistym geście i ciekawej barwie głosu.

         Chciał rozkochać kaliszan w teatrze, a tę miłosną intrygę snuł na wiele sposobów. Przede wszystkim zadbał o dobry i różnorodny repertuar: w wyważonych proporcjach klasyka (Kupiec wenecki i Hamlet Shakespeare'a, Fantazy Słowackiego, Wesele Wyspiańskiego), dramat nowoczesny (Hedda Gabler i Rosmersholm Ibsena, Freuda teoria snów Cwojdzińskiego, Uczeń diabła Shawa), ale i sztuki rozrywkowe dobrej próby (Porwanie Sabinek Schönthana, Mąż Fołtasiówny Jurandota, Gwałtu, co się dzieje Fredry). Ponadto jako dyrektor wiedział, że ważnym atutem każdego teatru jest niezły zespół i chcąc zapewnić pracownikom teatru bardziej ustabilizowany byt, doprowadził do budowy Domu Aktora (1962).

Kierując najważniejszą w regionie instytucją kulturalno-artystyczną, dążył do tego, by mocniej związać mieszkańców miasta z teatrem. Stąd pomysł przedstawienia w 1960 z okazji jubileuszu XVIII wieków Kalisza przeglądu sztuk z ostatnich dwóch sezonów Teatru im. Wojciecha Bogusławskiego. Wprawdzie ten cykl przedstawień nie spełnił nadziei dyrektora, gdyż widzów zabrał teatrowi występujący w tym czasie w mieście zespół „Śląsk", ale wydarzenie to pokazało, że bardziej atrakcyjne dla kaliszan są zespoły gościnne. Dlatego Kubalski dokładał wielu starań, by od następnego roku odbywały się tu Kaliskie Spotkania Teatralne, zorganizowane na wzór toruńskiego Festiwalu Teatrów Polski Północnej, ale prezentujące zespoły z centrum kraju. Dzięki tej inicjatywie teatr wyraźnie zaznaczył swoją obecność w mieście i regionie, gdyż przedstawienia festiwalowe odbywały się także w okolicznych miejscowościach (Koło, Konin, Ostrów, Turek). Ambicją Kalisza, wówczas miasta powiatowego, było także silniejsze zaistnienie w polskim środowisku teatralnym.

Jako organizator KST Kubalski bezkompromisowo walczył o fundusze na festiwal, a że tych nigdy nie było dosyć, mobilizował całe miasto - kaliskie zakłady przemysłowe sprawowały opiekę nad przyjeżdżającymi teatrami, troszcząc się nie tylko o zapewnienie im zakwaterowania, ale także zapraszając na spotkania z pracownikami, fundując nagrody i upominki dla aktorów. Wprawdzie realizacja programu zbliżenia artystów i robotników nie powiodła się, ale przynajmniej zadbano o uroczyste obiady i bankiety, którymi podejmowano gości.

Charakter trzech pierwszych festiwali organizowanych przez Kubalskiego dobrze oddawała formuła „spotkań", która nie narzucała ścisłych rygorów doboru repertuaru czy formy prezentowanych przedstawień. Początkowo kierowano zaproszenia do teatrów Poznania, Łodzi, Gniezna, Lublina, Częstochowy i Warszawy, ale z czasem te granice geograficzne uległy zatarciu. Zespoły same decydowały o prezentowanym repertuarze, przywożąc spektakle, którymi chciano się pochwalić. Jak się zdaje, otwarte pozostawały też kryteria przyznawania nagród, a duża liczba laureatów świadczy o tym, że żaden zespół nie wyjeżdżał z Kalisza bez dowodów uznania. Jedynie krytycy teatralni od początku domagali się formuły uspójniającej program festiwalu. Natomiast z kaliskiej perspektywy miało to mniejsze znaczenie. Ważniejsza wydawała się atmosfera święta, odmieniony wygląd miasta, niezwykłość przedstawień gościnnych, które co roku przyciągały po kilkanaście tysięcy widzów do teatru nad Prosną, teatru otoczonego kwitnącymi kasztanami. To święto od pół wieku cyklicznie powraca w kaliskim kalendarzu. I zawsze przypomina Tadeusza Kubalskiego.

1 Por. Marzena Kuraś, Teatr w Murnau, „Pamiętnik Teatralny" 1998, nr 1-2, s. 212-224.

2 Dziękuję dr. Maciejowi Michalskiemu za udostępnienie przytoczonego fragmentu rozmowy przeprowadzonej z Kają Starzycką w sierpniu 1999.

3 (K), „Kupiec wenecki" w teatrze kaliskim, „Ilustrowany Kurier Polski" (Bydgoszcz) 1958 nr 33 (8.02.1958). Por. także: (thn), Kupiec wenecki" w Kaliszu, „Gazeta Poznańska" 1958 nr 33 (9.02.1958).